Abnegat – co to znaczy i jak rozumieć to pojęcie?

Abnegat to współcześnie przede wszystkim osoba zaniedbująca swój wygląd zewnętrzny i nieprzywiązująca wagi do własnych wygód. Takie znaczenie dominuje w słownikach, choć historia tego słowa jest znacznie bogatsza i bardziej złożona. Zapraszam do lektury, która rozwieje wszelkie wątpliwości związane z tym intrygującym pojęciem.

Definicja i dominujące znaczenie słowa

We współczesnej polszczyźnie rzeczownik abnegat opisuje kogoś, kto świadomie lub z powodu zaniedbania nie dba o swoją powierzchowność, higienę osobistą i elementarny porządek wokół siebie. W tym ujęciu mówimy o niechluju, flejtuchu czy po prostu brudasie. Rdzeń tego rozumienia koncentruje się na zewnętrznej prezencji – chodzi o strój niedopasowany, niestaranny i ogólną niechęć do korzystania z podstawowych udogodnień cywilizacyjnych. Taki obraz jest dziś najpowszechniejszy i to właśnie on jako pierwszy przychodzi na myśl użytkownikom języka.

Współczesne opracowania leksykograficzne, jak Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny pod redakcją Haliny Zgółkowej (tom I, strona 12), podają, że to człowiek niedbający o swój wygląd oraz o swoje korzyści. Z kolei Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją Andrzeja Markowskiego (strona 2) wyraźnie przestrzega przed błędnym kojarzeniem go z kimś, kto neguje wartości. W definicji dominuje więc element braku troski o estetykę i wygodę, a nie filozoficzna postawa negacji.

Skąd pochodzi termin?

Korzenie analizowanego pojęcia nie tkwią w polskim słowotwórstwie, lecz w języku łacińskim. Bezpośrednim źródłem jest czasownik łaciński czasownik abnego/abnegare, który posiadał dwa podstawowe znaczenia: ‘odmawiać, zaprzeczać, nie dozwalać’ oraz ‘wyrzekać się czegoś’. Od niego powstał rzeczownik łacińskie abnegatio, oznaczający ‘odmowę’ lub ‘wyrzeczenie się’.

To właśnie od formy abnegatus – oznaczającej ‘ten, który sobie czegoś odmówił, wyrzekł się’ – po odrzuceniu końcówki -us powstał polski abnegat. Pierwotnie niósł on znaczenie całkowicie odmienne od dzisiejszego: wskazywał na osobę, która świadomie rezygnuje z osobistych korzyści czy wygód, kierując się często szlachetnymi pobudkami. W tym sensie znaczenie było bliskie ascezie, a nie niechlujstwu.

Ewolucja znaczenia na przestrzeni lat

Znaczenie wyrazu zmieniało się stopniowo i ten proces dobrze ilustrują zarówno teksty literackie, jak i wypowiedzi językoznawców. Śledząc tę drogę, można zauważyć, jak z pierwotnie pozytywnej cechy charakteru powstało określenie o negatywnym zabarwieniu, a w ostatnich latach pojawił się też zupełnie nowy, błędny kierunek semantyczny. Opisuje to szczegółowo Maciej Malinowski, podkreślając, że współczesny użytkownik często nie zdaje sobie sprawy z tej skomplikowanej historii.

Pozytywny początek

Jeszcze w XIX i na początku XX wieku abnegat był człowiekiem godnym podziwu. Rezygnacja z wygód i korzyści osobistych wynikała z silnego charakteru, altruizmu lub poświęcenia dla idei. Ignacy Chodźko, pisarz schyłku XIX stulecia, pisał:

Kochać i nie chcieć wyłącznie być kochaną! Abnegacja najwyższa własnego szczęścia, do której miłość tylko i jedynie miłość rodzicielska jest zdolną.

W tym ujęciu abnegacja, czyli rzeczownik abstrakcyjny pochodzący od omawianego terminu, stanowiła synonim najwyższego poświęcenia.

Podobne nacechowanie dostrzegał Karol Irzykowski, który zmarł w 1944 roku. W swoich esejach pozytywnie oceniał postawę abnegacji u bohaterów powieści Stefana Żeromskiego, przede wszystkim u doktora Judyma, uznając ją za apoteozę poświęcenia się dla innych. Ten dawny odcień znaczeniowy jest dziś często pomijany, choć niektóre starsze wydania słowników wciąż go notują przed definicją współczesną.

Negatywna transformacja

Z upływem dekad aspekt wyrzeczenia zaczął schodzić na dalszy plan, a na pierwszy wysunęło się zewnętrzne zaniedbanie, które przestało być postrzegane jako świadoma asceza. W drugiej połowie XX wieku dominującym znaczeniem stał się obraz człowieka zaniedbanego wizualnie. Uniwersalny słownik języka polskiego PWN pod redakcją Stanisława Dubisza (tom I, strona 4) uznaje wręcz pierwotny sens za archaiczny.

Nowa definicja ugruntowała się w językowej świadomości tak mocno, że w codziennych rozmowach prawie nikt nie przywołuje już dawnego szlachetnego wydźwięku. Znaczenie współczesne dominujące: 'niedbanie o wygląd’ funkcjonuje jako podstawowy wyznacznik bycia abnegatem. Ilustrują to także przykłady z Korpusu języka polskiego NKJP, gdzie w zdaniu o kompletnym abnegacie z matematyki widać już zupełnie nowy kierunek semantyczny, ale przede wszystkim dominują obrazy niechlujstwa i braku dbałości o powierzchowność.

W tym momencie abnegat stał się jednym z nielicznych słów, które przeszły drogę od pozytywnej oceny moralnej do określenia pejoratywnego, dotyczącego wyłącznie sfery zewnętrznej. Nie pomogły w tym nawet synonimy takie jak nonkonformista, który mógłby sugerować świadomą niezależność od reguł społecznych – w praktyce dominuje skojarzenie z nieporządkiem.

Nowe, kontrowersyjne użycie

W ostatnich latach, co dokumentuje Wielki słownik języka polskiego IJP PAN (hasło 48326), pojawiło się zupełnie nowe znaczenie: abnegat to ‘osoba, która nie ma podstawowych wiadomości na dany temat’. Mówi się więc o abnegacie historycznym, muzycznym, językowym czy piłkarskim. Słownik błędów językowych. Słowa, zdania, wyrażenia pod redakcją Ewy Rudnickiej (strona 13) odnotował już to zjawisko jako błąd wynikający z mylenia słowa z ignorantem.

Takie przesunięcie semantyczne jest żywe zwłaszcza w publicystyce. Na łamach Dziennika Polskiego z 16 lutego 2008 roku można przeczytać o kimś, kto nie zna się na architekturze militarnej, co określono właśnie mianem abnegata historycznego. Z kolei w Głosie Szczecińskim z 2006 roku dziennikarz Przemysław Sas opisywał, jak brazylijskie eksperymenty w klubie piłkarskim wzbudziły zainteresowanie nawet abnegatów piłkarskich. Należy jasno podkreślić, że to użycie jest dalekie od tradycyjnego sensu i bywa uznawane za niepoprawne.

Co ciekawe, ta pomyłka ma już swoje konkretne poświadczenia w prasie – Trybuna Śląska z 7 maja 2004 roku, w tekście Reginy Gowarzewskiej-Griessgraber o maturalnej kanapce, podaje przykład użycia wprost: „Pamiętam, że poprawnie napisałem zadanie z matematyki, będąc kompletnym abnegatem w tej dziedzinie.”. Widzimy tu wyraźnie, że intencją mówiącego było wskazanie na brak kompetencji, co stanowi zupełnie odwrotny kierunek od pierwotnego wyrzeczenia czy nawet współczesnego niechlujstwa.

Ostatnim wartym odnotowania przykładem tego neosemantyzmu jest sformułowanie abnegat ubraniowy, które pojawiło się w Dzienniku Zachodnim z 23 grudnia 2004 roku. Tam autor pisał, że nawet największy abnegat ubraniowy może zmienić swój wizerunek po lekturze poradnika. W tym wypadku kontekst balansuje pomiędzy nowym a starym znaczeniem, ale wciąż bliżej mu do braku orientacji w modzie niż do świadomego wyrzekania się przyjemności.

Jak poprawnie używać słowa?

Posługiwanie się terminem abnegat wymaga świadomości kontekstu, by nie popełnić błędu logicznego lub nie zostać źle zrozumianym. Najbezpieczniej jest trzymać się współczesnego sensu związanego z zaniedbaniem powierzchowności, ponieważ to on jest powszechnie rozpoznawalny. Warto pamiętać, że określenie to ma dość silny ładunek pejoratywny i w rozmowie bezpośredniej może zostać odebrane jako obraźliwe. Nie używa się go w formalnych pismach ani w grzecznościowej korespondencji.

Pomocne będzie unikanie pułapki, którą wskazała email internautki w konsultacji językowej – wiele osób niesłusznie łączy to słowo z postawą nihilisty lub osoby wiecznie negującej rzeczywistość. Nihilista to bowiem zwolennik poglądu odrzucającego ogólnie przyjęte normy moralne i kulturowe, a nie człowiek zaniedbany lub rezygnujący z wygód. Podobnym błędem jest stosowanie go jako równoważnika dla ignoranta, czyli osoby nieposiadającej wiedzy w danej dziedzinie. Choć media i codzienna komunikacja chętnie sięgają po te nowe użycia, normatywne słowniki traktują je jako niezalecane.

W poprawnej polszczyźnie abnegat pozostaje rzeczownikiem rodzaju męskoosobowego (m1), który odmienia się regularnie. W liczbie pojedynczej dopełniacz przyjmuje formę abnegata, celownik abnegatowi, biernik abnegata, narzędnik abnegatem, miejscownik abnegacie, a wołacz również abnegacie. W liczbie mnogiej występuje oboczność: mianownik może brzmieć abnegaci (forma niedeprecjatywna) lub abnegaty (forma deprecjatywna).

Synonimy, wyrazy pokrewne i przykłady literackie

W zależności od intencji mówiącego, do dyspozycji jest kilka wyrazów bliskoznacznych. Najczęściej przywoływane to: niechluj, flejtuch oraz brudas. Rzadziej można spotkać nonkonformistę, jednak on wprowadza już odcień świadomego sprzeciwu wobec reguł, czego brakuje w podstawowym znaczeniu abnegata. Istnieją też wyrazy pokrewne, które rozszerzają rodzinę leksykalną: abnegatka (forma żeńska), abnegacki (przymiotnik) oraz omawiany już rzeczownik abnegacja.

Literackie portrety abnegata

Polska literatura dostarcza znakomitych przykładów użycia tego słowa, często w jego dawnym, niejednoznacznym sensie. W powieści „Kiwony” Tadeusza Dołęgi-Mostowicza można natknąć się na zdanie: „pan Cezary nie znosił nieboszczyka, nazywając go lekkoduchem i abnegatem”. W tym cytacie widać połączenie starego znaczenia (brak troski o sprawy materialne) z nowszym, sugerującym brak odpowiedzialności.

Z kolei w „Dziejach grzechu” Stefana Żeromskiego pada fraza: „ten abnegat w parę dni wynalazł miejsce”, gdzie kontekst jest raczej pozytywny, opisujący kogoś, kto mimo swoich dziwactw i pozornego braku zaradności, potrafi działać. Natomiast w książce Tadeusza Kwiatkowskiego pt. „Panopticum” znajdziemy opis: „Chodził zawsze źle ubrany… Ale to był Wilek, trochę dziwak, trochę abnegat”, który już w pełni prezentuje współczesne rozumienie tego terminu.

Dawniej więc, jeżeli ktoś odznaczał się abnegacją, zasługiwał na słowa uznania, była to postawa na wskroś godna podziwu i naśladowania.

Ten wyimek, przywołany w komentarzu Macieja Malinowskiego, doskonale oddaje przepaść między przeszłością a teraźniejszością. Dziś bowiem nikt nie szuka w abnegacji szlachetności, a w abnegacie – wzorca do naśladowania. Język oddał to pole na rzecz estetycznego zaniedbania, a próby przywrócenia pierwotnego sensu są raczej domeną historyków języka i wąskiego grona purystów.